Wouter Bos & De vereconomisering van het bestaan
Commentaar Wim Duzijn, 9 mei 2004
Wouter Bos Quote 2004: "Het is er toch gekomen. Een nieuw programma, van zes A4-tjes, een abstracte mix van socialisme en liberalisme. Maar het districtenstelsel, artikel 23 en de greencard staan er niet in. `We willen mensen kansen geven om het beste uit zichzelf naar boven te halen. Uiteraard, mensen zijn vooral zelf verantwoordelijk voor hun eigen toekomst.' `Mensen hebben recht op zekerheid. [...] De zekerheid dat je bij pech en tegenslag niet aan je lot wordt overgelaten.' (Wouter Bos is politiek leider van de PvdA)
Filosoferen is nooit een bezigheid geweest die in hoog aanzien stond in linkse kringen. Links is alle jaren door weinig meer geweest dan een sociaal getinte, best wel sympathieke, ideologie die werd uitgedragen door mensen die de grote bek boven het sociale gezicht plaatsten, hetgeen voor mij als filosofisch ingestelde enkeling de reden was op zoek te gaan naar mensen die het sociale gezicht boven de grote bek willen plaatsen.
Ik hou niet zo van grote bekken, was altijd een tamelijk verlegen en overgevoelig kind dat onmiddellijk allerlei psychosomatische klachten kreeg wanneer het werd lastig gevallen door agressieve, boosaaardige anderen.
Binnen een agressieve grote bekkenwereld word ik ziek - daar kan ik ook niks aan doen.
Wouter Bos is nooit een kwetsbaar persoontje geweest. Studeerde politicologie en economie aan de Vrije (lees: christelijke) Universiteit in Amsterdam en ging na zijn studie het bedrijfsleven in, een wereld waarin mensen van alles mogen zijn, behalve kwetsbaar en gevoelig.
Ik heb een zwager die net als Wouter Bos het bedrijfsleven in ging. Niet gevoelig en kwetsbaar, ook niet overdreven intelligent, geen hogere opleiding, nog nooit in zijn leven een literair of filosofisch boek gelezen (alleen zo af en toe de zaterdageditie van De Telegraaf), altijd zijn stem gegeven aan de VVD (de partij van ondernemend Nederland) en als zakenman rijk geworden geworden, geslaagd in het leven dus, waar ik als intelligent, overgevoelig buitenbeentje mijzelf 'een mislukkeling' dien te noemen.
Erg eerlijk is dat alles niet, vooral niet wanneer je Wouter Bos hoort beweren dat de sociaaldemocratie 'het beste in de mens naar boven probeert te halen...
>
Mijn zwager heeft gevoeligheid en kwetsbaarheid nooit beschouwd als zaken waarop je een positief etiket zou kunnen plakken. De man heeft een eigen bedrijf uit de grond gestampt en er moest dus worden aangepakt. Astrologisch gezien heel goed verklaarbaar, want waar ik een Steenbok, Maagd, Weegschaal persoontje ben (serieus, verlegen, gevoelig) daar wordt zijn horoscoop beheerst door het teken Ram (Zon en Maan in Ram), dat altijd staat voor actie, aanpakken, niet lui zijn, sport, snelle auto's enzovoort...
Uitgaande van de moraal dat een mens het beste uit zichzelf moet halen zou je mijn zwager een 'goed' mens kunnen noemen. De samenleving heeft hem in staat gesteld een Ram-persoonlijkheid te zijn, een ondernemer die op een actief-agressieve wijze een bedrijf heeft opgebouwd, dat ondanks de egoïstische drijfveren die aan dat gedrag ten grondslag liggen (de wil actief te zijn, de wil onafhankelijk te zijn, het onvermogen knecht te zijn) als positief gevolg heeft gehad dat nu zo'n vijftig mensen binnen dat bedrijf een economisch nuttig bestaan kunnen leiden.
Allochtonen worden in zijn bedrijf niet toegelaten. Die zijn volgens hem lui, willen zich niet invoegen in het aan strenge regels gebonden arbeidsproces en kunnen maar beter met een uitkering ergens worden neergezet op een plaats waar ze arbeidzame mensen niet lastig vallen.
Waarmee we aanbelanden bij mijn persoonlijke problematiek: de rare eigenschap van mij dat ik geen sterke, actieve man ben, die als 'entrepreneur' zichzelf waar wil maken in een wereld waaruit de luie mens verdreven is.
Astrologisch gezien wordt het begrip 'het beste in mij' niet bepaald door het mannelijke teken Ram. Wie dus van mij verlangt dat ik een knecht moet zijn van mensen die een bepaalde menselijke eigenschap, 'vechten om aan de top te komen' (een Ram-eigenschap), tot ideaal van de Nieuwe Economische Orde hebben uitgeroepen die zal door mij ervaren worden als een doodgewone dictator die in feite 'het beste in mij' wil vernietigen.
En wat voor mij geldt is natuurlijk ook van toepassing op anderen, wanneer je de filosofie achter het astrologische denken serieus wil nemen, een filosofie die de enkeling centraal stelt, het unieke individu dat een geheel eigen karakterstructuur bezit die serieus genomen moet worden wanneer je werkelijk streeft naar een sociale wereld, waarin de een niet het recht bezit de ander geestelijk kapot te maken.
Want dat is wat we doen in een wereld waarin de ene mens zijn eigen karakter kan en mag vergoddelijken ten koste van de ander.
Socialisme heeft voor de problematiek van de enkeling nooit bijzonder veel belangstelling getoond Een enkeling is vervelend, daar kun je bij het ordenen van de maatschappij geen rekening mee houden En toch is het alleen die enkeling die in staat is 'het beste' uit zichzelf te halen, een opvatting die we de kern van het verlichtingsdenken kunnen noemen.
Het verlichtingsdenken grijpt terug op de oeroude astrologische stelling dat de mens (elk mens) het centrum is van de kosmos. Juist dat antroposofische idee, de mens als individu bezit goddelijke kwaliteiten en is daarom in staat een persoonlijke band aan te gaan met God (zoiets als 'het beste in jezelf naar boven halen'), wordt in het huidige vereconomiseerde tijdgewricht op de helling gezet.
Binnen de wereld van de ondernemer is niet de mens het centrum van de kosmos, maar de ondernemer die alles wat goddelijk is projecteert in een persoon geworden God, die de begrippen economie en theocratie dient om te smeden tot een alles en iedereen nivellerende eenheid waaruit de mens als centrum van de kosmos verdreven is.
De joods-christelijke (calvinistische) moraal die we als rijke ondernemende moralisten op willen dringen aan de Arabische wereld is weinig meer dan de ontkenning van het verlichtingsdenken waarop de Koran is gebouwd. Want de Koran staat niet voor onderdrukking van de enkeling maar voor de overgave van de enkeling aan God, een esoterisch begrip dat noch door de moslims zelf, noch door de vijanden van de Islam wordt begrepen, hetgeen ook geen wonder is, omdat de wereld gedomineerd wordt door mensen die van ons eisen dat we ons onderwerpen aan de dictatuur van 'de sterke man'.
Overgave aan God betekent dat je NIET de sterke man behoort te dienen. Overgave aan God betekent dat je het recht bezit een persoonlijke band aan te gaan met God, een ontpersoonlijkte God die juist omdat hij boven alles verheven is in staat is jouw persoonlijke kwaliteiten te herkennen en te erkennen (een anarchistische opvatting dus).
Mijn zwager wil als RAM-persoonlijkheid in anderen alleen zichzelf bewonderen en eigenlijk kan hij ook niet anders, omdat hij in een wereld leeft waarin een ondernemer die niet actief genoeg is failliet gaat. Met andere woorden: onze cultuur leert de ondernemer dat hij luie mensen moet haten, omdat een lui mens hem naar de (economische) ondergang voert.
De enige manier om hem op andere gedachten te brengen is een overheidsingrijpen dat er zorg voor draagt dat luie mensen geen economische verliespost kunnen worden, hetgeen in feite alleen maar mogelijk is binnen een wereld waarin de overheid bereid is de luie mens te subsidiëren, uitgaande van de gedachte dat een lui mens ook zo zijn eigen kwaliteiten bezit.
Toch zal de Partij van de Arbeid er in de neoliberale wereld waarin we leven niet snel toe overgaan in luiheid een kwaliteit te zien. Alleen al het tegen de luiheid gerichte woordje 'arbeid' wijst er op dat hier mensen aan het woord zijn die in al diegenen die te lui zijn om te werken iets 'slechts' zien, een eigenschap die bestreden dient te worden.
Wouter Bos is econoom. Ik heb zo'n econoom aan het werk gezien tijdens vakantiearbeid in een fabriek waarin ik op de meest letterlijke wijze 'een verlengstuk van de machine' was.
Zitten op een krukje naast een band waarop in gestage stroom zich flessen voortbewegen is geen lolletje, helemaal al niet wanneer een econoom met de stopwatch in de hand gaat uitproberen in hoeverre jij als menselijke machine 'het beste in jezelf' naar boven kunt halen: heel veel snelle bewegingen maken dus, de ogen star op de band gericht, het verstand op nul gezet en een worden met een tot God uitgeroepen apparaat dat steeds sneller gaat draaien dankzij de wilde, op snelheid gerichte hersenactiviteiten van een gek die denkt dat ik een machine ben.
Sinds die beroerde ervaring kan ik weinig waardering meer opbrengen voor mensen die zichzelf 'econoom' noemen, helemaal al niet wanneer die kille wezens ook nog eens de vals-morele term 'het beste in de mens' op onschuldige, intelligente mensen los willen laten.
Gevoel en intelligentie kun je niet koppelen aan het economische sterke mannenbegrip 'snelheid'.
Snelheid is een Ram-begrip. Een Ram houdt van snelle wagens en sportfietsen en al die andere zaken waar een lui mens doodziek van wordt.
Ik heb sport altijd gehaat. Voetballen op straat? Een helse pijniging, een duivelse straf, die alleen maar gevoelens van diepe ellende en woede in mij opriep, gericht tegen al die dictators die mij wilden dwingen iemand te zijn die ik niet was en niet wilde zijn.
Ik wil geen voetballer zijn! Mag ik dat zeggen? Mag ik ook schijt hebben aan dure snelle wagens en mag ik lui wat rond peddelen op een ouwe fiets, om zodoende het beste in mijzelf, gevoel en intelligentie, naar boven te halen?
Wouter Bos als christelijk gevormde econoom zal niet snel een positief antwoord geven op die vraag.
Ja, zal hij op deftige toon oreren, net als neoliberale Wim Kok, we leven in een 'geglobbeleseerde waereld' waarin Amerika de toon aangeeft en als de entrepreneur in 'De Steets' zegt dat we hard moeten werken dan moet er gewerkt worden. Dus zet die ouwe fiets maar aan de kant.
Ik ben zo eigenwijs om een tegenvraag te stellen. Ik zeg dus: Waarom zetten we de dwingeland Amerika niet aan de kant. Want we kunnen niet op een krankzinnige wijze de levenswijze van een tot God uitgeroepen snelheidsmaniak opdringen aan andere mensen die geestelijk kapot gaan in zo'n snelheidwereld.
We leven nu in een wereld waarin we consumeren omdat er geproduceerd wordt. Zodra we weigeren te consumeren ligt de productie stil en gaan we failliet. Met andere woorden: we zijn de slaaf geworden van een zinloos productieproces dat alleen maar zichzelf dient.
Het leven is een tredmolen geworden waarin stilstand onmogelijk is geworden. Niet de gedachte telt, maar het nut van die gedachte voor het productieproces. Wie denkt wordt alleen maar serieus genomen wanneer die gedachte ingepast kan worden in een economische orde waarin de gedachte de motor is van het gecollectiviseerde materialisme. Elke gedachte die de enkeling uit het collectief (de tredmolen) licht wordt gehaat en zal worden ontkend of bestreden.
Dat is ook de reden waarom mensen de Koran niet serieus willen nemen. De Koran is namelijk geen actiepamflet. Wie de overgave aan God predikt erkent het recht van de enkeling op stilstand.
Juist dat verlangen stil te staan brengt mijn zwager ertoe te weigeren allochtonen in dienst te nemen. Die mensen willen steeds stil blijven staan waar hij actie verlangt: "Dan willen ze weer bidden. En dan weer vasten. En dan mogen ze weer geen kroket eten en wijzen ze een glaasje wijn af. En altijd hebben ze wat, waardoor we niet op een snelle wijze het werk, de drankjes en de hapjes en alle andere zaken die snelheid en vaart vereisen uit kunnen delen..."
Wat dat betreft ben ik blij dat ik binnen die op actie gerichte snelheidswereld ziek ben geworden. De ziekte heeft me de stilstand gebracht die ik in feite nodig heb en als zieke buitenstaander voel ik me dan ook beter dan als gezonde deelnemer aan een wezensvreemd sterkemannenproces.
Een dwaze snelheidswereld is mijn wereld niet. Ik voel me een vreemde in een rijk dat wordt beheerst door aan snelheid verslaafde egoïsten. Daarom kan ik alleen maar een beetje bitter glimlachen wanneer ik een christelijk gevormde econoom hoor zeggen dat we 'het beste' in de mens naar boven moeten halen.
Het beste wat een sterke man bezit is dierlijke kracht en die dierlijke kracht kan fabrieken bouwen, heel positief dus, maar leidt aan de andere kant ook tot dierlijke excessen, zoals de Amerikaanse militairen in Irak hebben aangetoond.
De werkelijkheid (en hier spreekt de antroposofisch gevormde filosoof in mij) heeft namelijk altijd twee kanten. Waar luiheid als positieve kant gevoeligheid en compassie heeft, daar heeft ondernemerschap als negatieve kant dierlijke meedogenloosheid en onvermogen begrip op te brengen voor mensen die anders zijn.
Zodat je altijd zult moeten streven naar differentiatie, erkenning van de uniciteit van de enkeling, hetgeen heel concreet de verwerping van een eenzijdig kapitalistisch ingerichte economische orde betekent. (Zwolle, 9-5-2004)