Authentiek Geloof,
Of Kwade Trouw?

kees schuyt, volkskrant 6 december 2000



Voor een levendig publiek debat in Nederland is het jammer dat de Nexus-lezing, die Michael Ignatieff in oktober in Tilburg hield niet meer bekendheid heeft gekregen.
Om twee redenen is die lezing belangwekkend:

1. De eerste reden waarom de lezing belangrijk is:

Ignatieff brengt daarin op voortreffelijke wijze onder woorden waar het in deze tamelijk chaotische tijd uiteindelijk om moet blijven gaan:
a. een onverschrokken geloof in mensenrechten, all over the world, in stand houden, en:
b. voortdurend blijven ijveren om geweld, martelingen en wrede vernederingen terug te dringen.

Hij gelooft onomwonden dat lichamelijke pijn als menselijke ervaring universeel is en dat daarom 'de universaliteit van mensenrechten eenvoudig schuilt in het feit dat geen mens wil worden geslagen, gemarteld, geschopt, gestompt, mishandeld of beroofd van eten, water en onderdak, dat voor zijn lichamelijk voortbestaan volstrekt onmisbaar is'.
Daar is geen woord Spaans bij. Iedereen kan deze universele opdracht begrijpen en proberen in praktijk te brengen. Daar is authentiek geloof voor nodig, zegt Ignatieff, in democratie, in onze medeburgers en in de volharding van de menselijke rede.

2. De tweede reden waarom de lezing belangrijk is:

Ignatieff heeft zich laten inspireren door een oud geschrift van een bijna volslagen onbekende Italiaanse politiek activist en antifascist, die later een niet onverdienstelijk theatercriticus werd: Nicola Chiaromonte. Chiaromonte publiceerde in 1970, twee jaar voor zijn dood, een opmerkelijk essay: Een eeuw van kwade trouw. Dat essay begint met een scherpe analyse van de twintigste eeuw:

'Onze eeuw is er niet een van geloof en ook niet een van ongeloof, van trouw of ontrouw. Het is een eeuw van kwade trouw, dat wil zeggen: van opvattingen waar men aan vast houdt, alleen maar om andere opvattingen te dwarsbomen of van opvattingen waar men aan vast houdt zonder er oprecht in te geloven'.

Het essay beslaat slechts elf pagina's, maar het is een van de meest onbarmhartige analyses van de grote ideologieŽn van de achter ons liggende eeuw van verschrikking. Het biedt ook een scherpe blik op de kwade gevolgen van het verlies van oprechte overtuigingen (een geloofsovertuiging, een politieke overtuiging, een waarheidsopvatting). Vooral dienstdoende politici, dicht bij de macht, van welke kleur ook, zijn de meest kwetsbare personen die gemakkelijk het geloof in hun eigen opvattingen, hun eigen veren zogezegd, kunnen verliezen.
Ze vervallen dan, aldus Chiaromonte, in een opportunistische houding, waar uitsluitend nut en machtsbehoud als criteria worden aangehangen en waar een snelle omkering van doel en middelen plaatsvindt. Het platte doel van machtsbehoud gaat dan steeds alle middelen heiligen (bron van nihilisme, corruptie en daarna van wreedheid en geweld).
De voorbeelden die Chiaromonte bij voorkeur noemde, waren de communisten en ex-communisten, de fellow travelers en de fascisten. Maar de kwaal is wijd verbreid: het liberalisme kent zijn eigen vormen van kwade trouw en ook gewone mensen kunnen in onze moderne westerse samenlevingen hun 'geloof' verliezen en nog slechts geÔnteresseerd raken in platvloerse zelfzucht en egocentrisme, in puur materieel bezit zonder zich nog door enig geloof of levensovertuiging te laten leiden.

We hebben het nog nooit zo goed gehad, materieel gezien, en de vrijheid van individuen is groter dan enige periode in de geschiedenis ooit heeft gekend en toch geloven we niet meer in die vrijheid of hebben we er nog maar bitter weinig voor over om die vrijheid ook voor anderen te behouden. Vandaar het harde oordeel dat ook onze huidige tijd er een is van kwade trouw.

Het Nexus-Instituut heeft aangekondigd om het korte essay van Chiaromonte binnenkort te publiceren. Maar het boek The Paradox of History, waarvan 'Een eeuw van kwade trouw' het laatste hoofdstuk vormt, moet eigenlijk in zijn geheel vertaald worden. Het bestaat namelijk uit zes prachtige opstellen over de zin van de geschiedenis.
Waar gaat het om in de geschiedenis? Om de hartstochten, gedachten en gevoelens van individuele mensen of om abstracte grootheden, statistieken en mechanische, van te voren vastgelegde nutindicatoren? Om groei om de groei of om zaken waarin mensen nog echt geloven? Om leugens om bestwil of om waarheidsgetrouwe pogingen iets van je eigen opvattingen waar te maken? Om politieke tegenstanders een loer te draaien, waar het kan en waar je het nodig acht, of om dit achterwege te laten?
Om openlijk te debatteren en af en toe je ongelijk te bekennen of om achter de rug van gewone mensen 'politieke deals' te sluiten? Om de samenleving van concrete individuen beter te laten draaien of om uitsluitend je eigen machtspositie te laten gelden. Om het geweld en de arrogantie van de macht of om de rechten van mensen?